Czym i jak usunąć smar?

Czym jest smar i dlaczego rodzaj ma znaczenie?

Smar to w uproszczeniu olej zagęszczony mydłem metalicznym (litowym, wapniowym, glinowym) albo innym zagęszczaczem, czasem z dodatkami stałymi. Ta budowa wyjaśnia, czemu zachowuje się inaczej niż rozlany olej: nie wsiąka od razu, tylko leży grubą, kleistą warstwą, a dopiero rozgrzany lub rozcierany oddaje olej w głąb materiału.

W domu i garażu spotyka się kilka typowych rodzajów:

• smar litowy i wapniowy (żółty, beżowy, łożyska, zawiasy, prowadnice): stosunkowo łatwy, schodzi z płynem do naczyń i odtłuszczaczem;
• smar grafitowy i miedziany (czarny, szary, miedziany połysk): sam tłuszcz da się usunąć, ale drobiny grafitu lub miedzi wchodzą między włókna i zostawiają ciemny cień;
• smar do łańcuchów: lepki olej z dodatkami, który na łańcuchu zbiera pył i drobiny metalu, więc plama z nogawki jest w praktyce mieszaniną tłuszczu i czarnego brudu;
• smar silikonowy i z PTFE: jasny lub przezroczysty, słabo widoczny, ale śliski i trudny do całkowitego zmycia z gładkich powierzchni.

Przed czyszczeniem warto spojrzeć na kolor i fakturę. Jasny, czysty smar zwykle schodzi bez śladu. Czarna, połyskująca maź z łańcucha czy przekładni jest trudniejsza i na jasnym materiale trzeba liczyć się z tym, że coś zostanie.

Dlaczego smar tak trudno usunąć?

Smar jest hydrofobowy: woda po nim spływa, a mydło w zwykłym praniu nie zdąży go rozbić, zanim tkanina zostanie wypłukana. Dochodzi do tego lepkość. Zagęszczacz trzyma olej w miejscu, więc rozpuszczalnik musi mieć czas, żeby wniknąć w całą warstwę. Krótkie przetarcie zdejmuje tylko wierzch.

Druga trudność to nośnik brudu. Smar świetnie wiąże pył, piasek i opiłki, dlatego ślad ze starego łańcucha jest czarny, choć sam smar był brązowy. Po odtłuszczeniu tłuszcz znika, a te drobiny zostają uwięzione w splocie. Na nie działa już mechanika (szczoteczka, kilkukrotne pranie), a nie kolejna porcja chemii.

Jak usunąć smar świeży, a jak stary i zaschnięty?

Świeży smar zbiera się bez wcierania. Grubą warstwę zdejmij plastikową szpatułką lub kartą, ruchem do środka plamy. Resztę odciśnij papierowym ręcznikiem albo zasyp sorbentem (talk, skrobia ziemniaczana) i odczekaj, aż ściemnieje. Potem nałóż nierozcieńczony płyn do naczyń, wmasuj palcami lub miękką szczoteczką i zostaw na 10–15 minut. Spłucz letnią wodą i sprawdź efekt, zanim cokolwiek trafi do pralki albo pod gorącą wodę.

Stary smar jest gęstszy, częściowo utleniony i zwykle brudny. Tu przydaje się rozpuszczalnik o niskiej polarności: benzyna ekstrakcyjna na tkaninach odpornych na rozpuszczalniki albo odtłuszczacz na metalu. Nakłada się go od spodu lub od lewej strony materiału, z papierowym ręcznikiem pod spodem, żeby rozpuszczony smar wychodził na zewnątrz, a nie rozchodził na boki. Po odparowaniu rozpuszczalnika miejsce myje się płynem do naczyń lub mydłem galasowym i dopiero wtedy pierze. Przy benzynie ekstrakcyjnej: wentylacja, rękawice nitrylowe, z daleka od ognia, a szmaty po pracy rozłożone płasko na zewnątrz.

Na twardych powierzchniach (metal, beton, plastik narzędzi) wystarcza zwykle odtłuszczacz alkaliczny lub rowerowy i szczotka. Na lakierze samochodowym i tworzywach wnętrza auta trzymaj się łagodnych środków, bo agresywne rozpuszczalniki zmatowią powierzchnię szybciej, niż usuną smar.

Na jakich powierzchniach smar usuwa się inaczej?

Ta sama zasada (najpierw zebrać, potem rozpuścić, na końcu zmyć) ma na różnych materiałach różne ograniczenia:

Szczegółowe instrukcje są na osobnych stronach: smar z łańcucha na ubraniu, smar na rękach, smar na dywanie i smar na ramie i obręczach roweru. Przy plamach na fotelach auta liczy się przede wszystkim ilość wody: zbyt mokra ściereczka rozpycha tłuszcz w głąb pianki.

Czego nie robić przy plamach ze smaru?

Najwięcej szkód robi pośpiech. Plama na spodniach od razu ląduje w pralce na 60 stopni, a potem okazuje się, że zamiast żółtawego śladu jest szary, rozmyty cień utrwalony we włóknach. Lepiej poświęcić kwadrans na płyn do naczyń przed praniem.

Drugi częsty błąd to sięganie po to, co stoi w garażu: benzynę z kanistra, rozpuszczalnik nitro, zmywacz do hamulców. Wszystkie rozpuszczają smar, ale nitro potrafi rozpuścić też poliester, akryl i lakier, a benzyna paliwowa nie nadaje się ani na skórę, ani do mieszkania. Jeśli potrzebny jest rozpuszczalnik, wybierz benzynę ekstrakcyjną i zrób próbę w niewidocznym miejscu.

Przy rowerach i motocyklach osobną sprawą są hamulce. Smar lub olej na tarczy hamulcowej da się zmyć alkoholem izopropylowym, ale klocki, które go wchłonęły, zwykle trzeba wymienić. To zadanie dla serwisu, jeśli nie masz pewności, co robisz.

Jak ograniczyć plamy ze smaru na przyszłość?

Najprostsze sposoby są mało efektowne: przy pracy przy rowerze czy maszynach zakładać rękawice nitrylowe i stare ubranie, a łańcuch po smarowaniu przetrzeć szmatką, żeby nadmiar nie zbierał brudu. Mniej smaru na łańcuchu to mniej czarnych plam na nogawce. Na nogawkę wystarczy klips albo podwinięcie.

W garażu i warsztacie dobrze mieć pod ręką sorbent albo choćby worek taniego żwirku bentonitowego oraz rolkę papierowych ręczników. Plama zebrana od razu schodzi w kilka minut. Ta sama plama po tygodniu, rozdeptana i zatarta, potrafi zostać na stałe, zwłaszcza na jasnych tkaninach i nieimpregnowanym betonie.